Otyłość to nie tylko kwestia kilogramów czy rozmiaru ubrań – to złożony problem zdrowotny i społeczny, którego przyczyn nie da się sprowadzić do jedzenia „za dużo i za tłusto”. Mimo powszechnego przekonania, że wystarczy spojrzeć na wagę i wzrost, by stwierdzić otyłość, w rzeczywistości diagnoza jest znacznie bardziej zniuansowana. Kiedy rzeczywiście można mówić o tej chorobie? Jakie wskaźniki są dziś stosowane? Jakie są jej przyczyny?

Czym właściwie jest otyłość – definicja i aktualne podejście medyczne

Otyłość to przewlekła choroba, która objawia się nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w organizmie, co ma negatywny wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne. Nie chodzi tu wyłącznie o wygląd zewnętrzny, lecz o ryzyko wielu poważnych schorzeń – od cukrzycy typu 2, przez choroby serca, po zaburzenia hormonalne czy problemy z płodnością. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznaje tę przypadłość za jedną z najbardziej wymagających chorób cywilizacyjnych XXI wieku.

W diagnozowaniu otyłości stosuje się różne wskaźniki, w tym:

  • BMI (Body Mass Index) = masa ciała (kg) / wzrost (m)²;
  • WHR (waist-to-hip ratio) – stosunek obwodu talii do obwodu bioder, pozwalający lepiej ocenić rozmieszczenie tkanki tłuszczowej (otyłość brzuszna);
  • pomiar procentowej zawartości tkanki tłuszczowej – coraz częściej używany w nowoczesnych analizatorach składu ciała.

BMI, mimo swojej popularności, nie uwzględnia różnic w budowie ciała, wieku, płci czy ilości tkanki mięśniowej. Wskaźnik ten więc, jak wskazują eksperci, nie powinien być jedynym kryterium oceny stopnia nadwagi czy otyłości.

Kiedy zaczyna się otyłość? Konkretne dane i przykłady

Choć BMI ma swoje ograniczenia, to właśnie na jego podstawie ustalono konkretne progi diagnostyczne, które nadal są powszechnie stosowane w medycynie. Prezentują się następująco:

  • BMI od 18,5 do 24,9 – waga prawidłowa;
  • BMI od 25 do 29,9 – nadwaga;
  • BMI 30 i więcej – otyłość;
  • BMI 40+ – otyłość olbrzymia (klasy III).

Według powyższych wskazań osoba o wzroście 170 cm z wagą 88 kg ma BMI na poziomie około 30,4 – to oznacza początek otyłości. Z kolei osoba o wzroście 160 cm i wadze 105 kg, która osiąga BMI na poziomie około 41, mierzy się już z otyłością olbrzymią.

Warto jednak dodać, że tę chorobę można też zdiagnozować przy niższym BMI, jeśli pacjent wykazuje znaczne nagromadzenie tłuszczu trzewnego, szczególnie w okolicach brzucha. Dlatego pomiary talii i bioder oraz analiza składu ciała są dziś zalecanym uzupełnieniem diagnozy.

Czy wiesz, że… otyłość ma związek z psychiką?

Nie wszyscy wiedzą, że otyłość jest nierzadko powiązana z emocjami, stresem i trudnymi doświadczeniami z przeszłości. Zaburzenia odżywiania, kompulsywne objadanie się, a także mechanizmy obronne, takie jak „zajadanie smutku” to powszechne zjawiska u osób zmagających się z nadmierną masą ciała.

Psychologowie i psychiatrzy wskazują też na tzw. oś HPA (podwzgórze–przysadka–nadnercza) – układ hormonalny odpowiadający za reakcje na stres. Jego rozregulowanie może prowadzić do chronicznie podwyższonego poziomu kortyzolu, który tak wpływa na gospodarkę hormonalną człowieka, że zaczyna sprzyjać powiększaniu się tkanki tłuszczowej, zwłaszcza w okolicach brzucha.

Otyłość bywa również skutkiem traumy, przemocy domowej czy przewlekłej deprywacji emocjonalnej w dzieciństwie. To kolejny powód, by nie upraszczać tego tematu wyłącznie do kalkulatora BMI i kwestii związanych jedynie z cielesnością.

Czy otyłość jest dziedziczna? Geny kontra środowisko

Czy otyłość się dziedziczy? Na to pytanie nie ma prostej odpowiedzi, ale badania sugerują, że geny mogą zwiększać predyspozycje do tycia – jednak nie determinują go w pełni. Dzieci rodziców otyłych rzeczywiście są bardziej narażone na rozwój tej choroby, ale nie jest to wyrok.

Znaczącą rolę odgrywa środowisko. Przede wszystkim takie, które niejako „skłania do otyłości”. Chodzi o warunki życia sprzyjające nadmiernemu przyrostowi masy ciała, a więc:

  • brak dostępu do zdrowej żywności (tzw. pustynie żywieniowe);
  • siedzący tryb życia i brak aktywności fizycznej;
  • duże obciążenie stresem, nieregularny tryb życia;
  • spożywanie przede wszystkim przetworzonej żywności, łatwo dostępnej i taniej.

Widać więc, że geny to tylko jeden z elementów układanki. Równie ważne, a może ważniejsze, są nawyki, styl życia i warunki społeczno-ekonomiczne.

Otyłość kobiet, mężczyzn i dzieci – te same reguły, różne konteksty

Choć otyłość dotyczy wszystkich płci i grup wiekowych, jej przebieg może różnić się w zależności od biologii, hormonów i stylu życia. U kobiet częściej występuje tzw. otyłość gynoidalna (rozmieszczenie tłuszczu w dolnych partiach ciała – biodra, uda), u mężczyzn – androidalna (brzuch).

W przypadku dzieci problem jest szczególnie złożony – nie chodzi tylko o wagę, ale także o to, że otyłe dziecko bardzo często staje się otyłym dorosłym. W przeciwieństwie do dorosłych, u dzieci nie stosuje się sztywno progu BMI = 30 jako granicy otyłości. Zamiast tego wykorzystuje się siatki centylowe BMI, które uwzględniają płeć, wiek i rozwój fizjologiczny dziecka.

W Polsce najczęściej stosuje się siatki centylowe opracowane przez Instytut Matki i Dziecka lub WHO.

Zobacz więcej na: www.naszlekarz.pl/centrum-leczenia-otylosci/

Jak interpretować wynik BMI u dziecka?

  • BMI < 5. centyla → niedowaga;
  • BMI 85–94. centyl → nadwaga;
  • BMI ≥ 95. centyl → otyłość.

Przykład: jeśli 8-letnia dziewczynka ma BMI na poziomie 20, ale jej wynik plasuje się powyżej 95. centyla dla tego wieku i płci – wtedy diagnozuje się tytułową przypadłość.

Nie można więc patrzeć na otyłość w oderwaniu od wieku, płci, rozwoju i ogólnego stanu zdrowia – indywidualne podejście jest kluczem do trafnej diagnozy i skutecznego wsparcia.

Dlaczego warto mówić o otyłości bez uprzedzeń?

Stygmatyzacja osób z otyłością to nadal powszechny problem – zarówno w życiu codziennym, jak i w systemie ochrony zdrowia. Tymczasem badania jasno pokazują, że wzbudzanie poczucia winy nie tylko nie działa, ale wręcz pogarsza sytuację, prowadząc do wycofania społecznego, depresji i dalszego przybierania na wadze.

Podejście niedyskryminujące, a więc inkluzywne, stawia na wsparcie, edukację, empatię i realistyczne cele, a nie na surową ocenę. To szczególnie ważne w relacji lekarz–pacjent, ale również w mediach i przestrzeni publicznej. W końcu ta choroba to nie wybór, a stan zdrowia, który, jak każda choroba, wymaga zrozumienia – nie osądzania.

Otyłość to złożone zjawisko, które wykracza daleko poza prostą relację „jedzenie – masa ciała”. Wymaga szerszego spojrzenia, empatycznego podejścia i rozumienia roli czynników środowiskowych, genetycznych i psychicznych. Zamiast szufladkować – lepiej edukować i wspierać świadome, zdrowe wybory.

Najczęściej zadawane pytania o otyłość:

  1. Kiedy można mówić o otyłości?
    O otyłości mówi się, gdy wskaźnik BMI wynosi 30 lub więcej. Warto też uwzględnić rozmieszczenie tłuszczu i ogólny stan zdrowia.
  2. Czy BMI to najlepszy sposób diagnozy?
    BMI jest użyteczne, ale nie uwzględnia m.in. masy mięśniowej czy wieku. Dlatego warto uzupełnić go o pomiar tkanki tłuszczowej i obwodu talii.
  3. Czy można być otyłym przy prawidłowej wadze?
    Tak, jeśli tkanka tłuszczowa dominuje, a masa mięśniowa jest niska. Wtedy otyłość może nie być widoczna w klasycznym BMI.
  4. Czy otyłość zawsze wynika z przejadania się?
    Nie – może być efektem zaburzeń hormonalnych, stresu czy traumy. Czynniki psychiczne i środowiskowe odgrywają ogromną rolę.
  5. Czy otyłość to choroba?
    Tak, jest uznawana za przewlekłą chorobę metaboliczną. Może prowadzić do wielu powikłań, w tym cukrzycy, chorób serca i depresji.
  6. Czy otyłość jest dziedziczna?
    Geny mogą zwiększać ryzyko, ale nie decydują o wszystkim. Styl życia i środowisko mają ogromny wpływ na rozwój choroby.
  7. Jak rozpoznać otyłość u dziecka?
    U dzieci stosuje się siatki centylowe BMI zależne od wieku i płci. Otyłość rozpoznaje się powyżej 95. centyla.
  8. Czy otyłość można leczyć?
    Tak – leczenie obejmuje zmiany stylu życia, wsparcie psychologiczne, a czasem farmakoterapię lub operację. Kluczem jest indywidualne podejście i wsparcie zespołu specjalistów.
  9. Czy aktywność fizyczna wystarczy, by schudnąć?
    Ruch pomaga, ale bez zmiany nawyków żywieniowych efekty będą ograniczone. Najlepsze rezultaty daje połączenie diety, aktywności i psychoterapii.
  10. Jak rozmawiać o otyłości bez oceniania?
    Z szacunkiem, empatią i bez przypisywania winy. Otyłość to choroba, a nie wynik braku silnej woli.